Mapinfovectorobjectcode en ID

^{Versie 25112003}

Elk toponiem is/wordt zo exact mogelijk gelokaliseerd in een Geografisch Informatiesysteem (GIS). Bij de Fryske Akademy is dat Mapinfo. Er zijn puntobjecten, bijv. nederzettingen, huizen e.d., lijnobjecten zoals vaarten en wegen en vlakobjecten i.e. veldcomplexen, meren e.d.. Wanneer een object op een digitale kaart wordt aangeklikt, verschijnt alle informatie die beschikbaar is . Bijvoorbeeld alle naamsvarianten en alle eventueel verschillende namen voor het bedoelde punt met de functie van het object, bronvermelding, literatuur en wat er meer aan informatie is ingevoerd. Naar gelang verschillende kaarten beschikbaar zijn (te denken valt aan geomorfologische kaarten, de cultuur-historische kaart van Fryslân, kaarten van grondgebruik, historische kaarten enz.) kunnen ook die kaarten worden opgeroepen.

Elk toponiem of een variant ervan – hetzij in het Nederlands, hetzij in het Fries – krijgt een ID toegekend. Dat is een naamkundig indentificatienummer. Varianten van één en dezelfde naam en min of meer verwijzend naar hetzelfde object of naar een denotatum dat zich in de loop van de tijd min of meer verklaarbaar van de ene verwijzingscategorie in een andere heeft ontwikkeld, krijgen eenzelfde ID. Samenstellingen met de kernnaam krijgen ook het zelfde ID als die kernnaam wanneer er een directe – zij het over grotere afstand – geografische relatie van het met de kernnaam bedoelde denotatum en dat van de samenstelling kan worden gelegd. Vernoemingsnamen – al dan niet in samenstellingen - krijgen een ander ID dan het oorspronkelijke toponiem, wanneer tussen het denotatum van de oorspronkelijke naam geen geografische relatie met dat van de nieuwe naam kan worden gelegd.

Aan elk ID worden (de) naamkundige kenmerken van het toponiem verbonden zodat groepen ID’s met specifieke naamkundige kenmerken kunnen worden onderzocht.

Voorbeelden ter toelichting:

• Het water van Bolsward naar Nijezijl (bij IJlst) kent op de kaart van Schotanus/Halma (1718, Wym) de namen Wymerts en Bolswerder vaart. Geografisch gaat het om hetzelfde water en het krijgt dus ook een koppeling als een identiek Mapinfovectorobject. Naamkundig zijn er twee ID’s, er is niet sprake van een naamkundige relatie. Ten zuiden van Nijesijl loopt het water in feite door (bijna tot Woudsend). Het draagt daar de naam Wymerts. Naamkundig krijgt deze waternaam hetzelfde ID, maar niet dezelfde vectorobjectcode binnen Mapinfo (er is in redelijkheid eigenlijk geen sprake meer van een vaarweg (alleen) naar en van Bolsward). 
  
  
• Ten zuiden van Sneek loopt op de kaart van Schotanus/Halma (1718, Wym) een water dat historisch geografisch duidelijk een eenheid is. Het noordelijke (smalle) pand, dat ook als zodanig duidelijk is gemarkeerd, heet Nauwe Wymerts, het zuidelijke (bredere) pand heet Ooster Wymmerts. Geografisch gaat het om twee duidelijk te markeren panden van één water en die worden dus ook gescheiden in Mapinfo opgenomen. Naamkundig is er sprake van één ID, er is duidelijk sprake van een naamkundige relatie, waarbij verondersteld wordt dat het vooropgeplaatste eerste element later is toegevoegd. In dit geval nauw als antoniem ten opzichte van het bredere zuidelijke pand en ooster als antoniem aan het westelijker lopende water (onder voorbeeld 1 genoemd).

• Ten oosten van Hidaard geeft de Grote Provincieatlas (2000) de nederzettingsnaam Hoekens. De naam verwijst naar een tweetal boerderijen die aan de noord- en de zuidzijde van de rand van een terp liggen. Het geheel krijgt één Mapinfovectorobjectcode en één ID. Op de kaart van Eekhoff (1851) heet de noordwestelijke boerderij Kl. Hoekens en de zuidoostelijk Gr. Hoekens. Beide boerderijen krijgen afzonderlijk Mapinfovectorobjectcodes (en andere dan die van Hoekens uit de GPA), maar wel hetzelfde ID.

• Ten noordoosten van Hidaard geeft de Grote Provincieatlas (2000) de nederzettingsnaam Trijehuzen. De naam verwijst naar een tweetal boerderijen. Het geheel krijgt één Mapinfovectorobjectcode en één ID. De westelijk boerderij draagt in de GPA de naam State Rispens, op de kaarten van Eekhoff (1851) en Schotanus/Halma (1718) heet die Rispens. Deze toponiemen krijgen één Mapinfovectorobjectcode en één ID. Op de twee oudere kaarten staan er hier bij elkaar drie boerderijen aan de noordrand van een terp. Oostelijk van het genoemde Rispens ligt Nijehuis (1851) of Nye Huys (1718). Deze boerderij bestaat niet meer. Deze twee (oude) toponiemen krijgen één Mapinfovectorobjectcode en één (eigen) ID. Andere identieke huisnamen in Fryslân (deze naam komt nog een paar keer voor) krijgen uiteraard een andere Mapinfovectorobjectcode, maar ook – ondanks een naamkundig identieke naam - een ander ID. De specifieke naamkundige kenmerken, zoals die aan het ID worden/zijn gekoppeld maken dat alle toponiemen van dit specifieke type via het systeem kunnen worden gevonden. Dat geldt zo ook voor alle namen die nij als eerste element hebben of huis als laatste. Oostelijk van Nijehuis ligt nog een boerderij. Op de oudere kaarten staat hier geen naam. Alleen in 1718 staat er een wier bij getekend en dat woord wordt ook op de kaart bij het getekende berg-symbooltje vermeld. Het is echter geen naam en krijgt dan ook geen ID (al wordt de vermelding, met Mapinfovectorobjectcode, net als woorden “molenader, watermolen, panwerk” e.d. in een aparte tabel wel opgeslagen). In de GPA staat hier een naam: Huize Wier 33. Dit toponiem krijgt een eigen Mapinfovectorobjectcode en een apart ID. 

• Ten oosten van Hartwerd vinden we in de GPA (2000) de huisnaam Bloemkamp. Dit toponiem krijgt een eigen Mapinfovectorobjectcode en een apart ID. De kaart van Eekhoff (1854) geeft hier (als huisnaam) de tekstVoorm. Kl. Bloemkamp of Oude Klooster. Het toponiem krijgt dezelfde Mapinfovectorobjectcode als Bloemkamp van 2000, terwijl er twee ID’s worden opgenomen (één identiek aan Bloemkamp van 2000) en een voor Oude Klooster. De kaart van 1718 heeft hier de nederzettingsnaam Oude Klooster (krt Wûns) en Olde Klooster (krt. Henn). Deze namen krijgen hetzelfde ID als Oude Klooster van 1854, maar een andere Mapinfovectorobjectcode omdat het gebied waarnaar wordt verwezen ruimer is. Vlak ten oosten staat in de GPA de naam Oudeclooster, verwijzend naar een nieuw aangelegde weg. Die krijgt een eigen Mapinfovectorobjectcode, maar hetzelfde ID als het genoemde Oude Klooster. Ten noorden loopt naar het westen de Oude Kloostervaart – in feite tot de (noordelijke) sluis te Makkum – dit toponiem krijgt eveneens hetzelfde ID, maar een eigen Mapinfovectorobjectcode en andere functiecode. Ten overvloede, het verpleeghuis Bloemkamp in Bolsward krijgt een eigen ID en een eigen Mapinfovectorobjectcode.

• Ten noordwesten van Nijland wordt het punt waar drie dijken bij elkaar aansluiten in 1718 De Drie Dyken genoemd. In 1851 is dat de Drie Dijken. De toponiemen krijgen één ID en één Mapinfovectorobjectcode. In de GPA staat de naam Trije Diken bij de weg van Nijland naar het eerder genoemde punt. Dit toponiem krijgt een eigen Mapinfovectorobjectcode, maar wel hetzelfde ID als de eerder genoemde Drie dijken. 

• Ten zuidwesten van Hidaard staat op de GPA de huisnaam Tjebbingastate. De naam komt op oudere kaarten niet voor. Dit toponiem krijgt één eigen Mapinfovectorobjectcode en één apart ID. Het deel van de weg richting Easterein dat daar langs loopt, draagt op dezelfde kaart de naam Tjebbingadijk. Dit toponiem krijgt één eigen Mapinfovectorobjectcode en hetzelfde ID als Tjebbingastate. De Mapinfovectorobjectcode komt trouwens overeen met die van andere toponiemen die voor delen van de weg in gebruik waren en die elk weer eigen ID’s hebben.

• Vanuit Firdgum naar het zuidwesten loopt op de GPA een weg met de naam Mienskarleane. Dit toponiem krijgt één eigen Mapinfovectorobjectcode en een apart ID. Dezelfde weg (dus zelfde Mapinfovectorobjectcode) heet in 1852 Firdgumer Miedlaan. In dit geval krijgt het toponiem ook hetzelfde ID omdat het laatste bestanddeel identiek is en omdat verondersteld kan worden dat dezelfde motivatie “gemeenschappelijk grasland”– zij het in andere bewoordingen -  achter deze naam zit. Ook de twee varianten Kelnersweg en Kelnerdyk in Ferwerteradiel krijgen het zelfde ID, omdat slechts de gebruikte taal van de naam verschilt.

• Ten zuidoosten van Hallum ligt (binnen het dorpsterritorium) een groot complex laaggelegen weilanden, mieden. We beschouwen *Mieden als de kernnaam. De kaart van S/H geeft hier Hallumer mieden. Die naam komt ook tweemaal voor op de kaart van Eekhoff. Het deel ten noordoosten van de Hallumer meer wordt op die kaart ook aangeduid als Noordermiedpolder, terwijl het complex ten zuiden van het water Zuidermiedpolder wordt genoemd. De GPA heeft hier (alleen) Zuidermieden. Zowel in het zuiden als in het noorden loopt er een weg naar en door het complex hooiland. Eekhoff noemt ze beide Miedweg. In de GPA heeft de zuidelijke de Zuidermiedweg, terwijl noordelijker twee maal Noordermiedweg voorkomt. Al deze namen verwijzen naar denotata met eigen mapinfovectorobjectcodes, maar er is één ID. Wegen met de naam Miedweg die in relatie kunnen worden gebracht met andere hooilandcomplexen – bijv. in andere dorpsgebieden - krijgen een ander ID.

• Ten noordoosten van Hallum wordt op de kaart van S/H de nederzetting Jousum Buiren aangegeven. Eekhoff heeft Jousumburen. De GPA heeft hier slechts de wegnaam Jousumbuorren. Die weg heet bij Eekhoff Jousumbuursterweg. Deze namen verwijzen in feite naar twee denotata, met eigen mapinfovectorobjectcodes, maar er is één ID voor deze namen en naamvarianten.

• Ten zuidoosten van Anjum vinden we op kaart 39 van de GPA Ezumazijl, Ezumaburen, Ezumakeeg, Esumakeech en Ezinge polder. Eekhoff heeft naast een aantal van de genoemde namen ook nog Ezumbuurster weg. Deze namen verwijzen naar zes denotata met afzonderlijk functiecodes en eigen Mapinfovectorobjectcodes, maar ze krijgen het zelfde ID doordat *Ezum als kernnaam kan worden beschouwd.

Op de kaart van Eekhoff staat bij de weg van Dokkum via Sibrandahuis en Wetsens naar Metslawier Weg van Dokkum naar Metslawier. Deze aanduiding wordt wel opgenomen met een functiecode en een Mapinfovectorobjectcode, maar krijgt geen ID omdat het hier geen naam betreft. Voor (niet-samengestelde) aanduidingen als Rijdweg, (op)vaart, (op)reed e.d. geldt hetzelfde of het zou zo moeten zijn dat een dergelijke aanduiding in jongere bronnen als naam wordt gebruikt.

Het nauwkeurig koppelen van toponiemen aan Mapinfovectorobjecten leidde tot het (hernieuwd) bepalen en omschrijven van het begrip ID. Bij de controle van de onlangs gerealiseerde digitalisering in Mapinfo van de toponiemen van de kaart van Schotanus/Halma (1718) en die van de al eerder ingevoerde namen uit de provincieatlas van Eekhoff (1849-1859) en die uit de GPA (2000) bleek dat zeer wenselijk te zijn. Ondertussen is dat controleproces wat betreft de grietenijen Leeuwarderadeel, Dantumadeel, Menaldumadeel, Franekeradeel, Baarderadeel, Hennaarderadeel, Barradeel, Ferwerderadeel, West- en Oostdongeradeel afgerond.