Ewoud van Aalst (l) en Han Nijdam makken Aldfryske toverteksten foar NPO-spylfilm 'Geestig'. Foto: Hindrik Sijens
Fryske Akademy makket Aldfryske toverteksten foar NPO-spylfilm 'Geestig'
Aldfryske toverspreuken soargje foar magy yn nije spylfilm ‘Geestig’
Regisseur Ivo van Aart fertelt oer syn nijste film: “’Geestig’ gaat over de levenslustige studente Anna, die met volle teugen geniet van haar wilde jaren ’70 – leven. Ze overlijdt in een grote woningbrand. Ze accepteert haar dood niet en haar geest blijft ronddwalen. Vijftig jaar later wordt de woning verbouwd tot studentenhuis, waar de vrolijke Quinn (19) komt te wonen."
"Quinn vermoedt dat het in huis spookt. Samen met haar vriendengroep houdt ze daarom een seance: een bijeenkomst om geesten op te roepen. Hierbij gebruiken ze het Oudfriese toverspreukenboek van Quinn haar beppe, oma. Anna wordt hierdoor in Quinns lichaam gezogen en krijgt zo haar begeerde tweede kans op leven, maar al snel merkt ze dat de generatieverschillen erg groot zijn. De wereld is dusdanig veranderd, dat ontmaskering om de hoek loert.”
Fryske roots
Regisseur Van Aart, dy’t sels yn Brabân grutbrocht is, hat in grutte passy foar regio’s. “In het oorspronkelijke script had ik hoofdrolspeler Quinn Scandinavische wortels toegeschreven. Maar toen ik me verdiepte in de Noordzeecultuur, vond ik een kaartje waar Friesland ook op stond. Toen besefte ik dat Scandinavië en Friesland veel interessante culturele overeenkomsten hebben. Zo ontstond het idee om Quinn Friese wortels te geven.”
Syn syktocht nei de Aldfryske skiednis brocht him by de Fryske Akademy en sadwaande ek by Tresoar. “In het archief van Tresoar heb ik samen met Han en Ewoud en met mijn Friese vriendin, een aantal hele oude, voornamelijk medische boekjes bekeken. Er stonden ook medische recepten en spreuken in, bijvoorbeeld hoe je wormen toespreekt om iemands lichaam te verlaten. Han en Ewoud hebben dergelijke teksten gebruikt in het creatieve proces om nieuwe Oudfriese toverspreuken te bedenken. Wormen werden bijvoorbeeld vervangen door kwade geesten.”
| Wel gāst thet thū wētst thet thū gāst hētst Ik undfē thī and ik biād thī Urstap thā swette thes dādes Urstap thā swette thēre sēle and thēra bēnena Sō nimme ik thī and sette thī an thissem stalle Dēlath wī dēde and drām. thrē hwerva. | Wel, Geest, dat je weet dat je Geest heet. Ik ontvang je, en ik gebied je. Treed over de grenzen van de dood, Treed over de grenzen van ziel en gebeente Zo neem ik je en leg ik je op deze plaats neer. Delen wij daad en droom. Driemaal |
Nije Aldfryske tsjoenderspreuken skriuwe
Aldfrisist Han Nijdam en histoarikus Ewoud van Aalst fan de Fryske Akademy wienen posityf ferrast doe’t se it fersyk fan de filmmakker krigen en pakten it fol entûsjasme op. Nijdam: “Ik hie yn 2001 alris ûndersyk dien nei tsjoenderij yn de Fryske skiednis en sadwaande ek yn de Aldfryske oerlevering. Der is ien Aldfryske spreuk oerlevere, om bloed te stelpen. Mar troch dat ûndersyk wist ik ek al wat oer tsjoenderij yn Fryslân yn lettere tiid: de duvelbanners en de pear magyske manuskripten út de moderne tiid. Al dat materiaal hawwe wy behelle by it sykjen nei goede spreuken foar Ivo."
Hy frege ek syn kollega Ewoud van Aalst, dy’t sûnt 2025 by de Fryske Akademy wurket, om mei te tinken. “Foar myn bachelorskripsje Skiednis hie ik hiel tafallich ûndersyk dien nei Aldgermaanske tsjoendersspreuken en dêr foar Historiek ek in artikel oer skreaun. Sadwaande wist ik al it ien en oar fan it materiaal dat bewarre bleaun is yn it Aldheechdútsk en it Aldsaksysk. Doe’t bliken die dat der mar ien Aldfryske tsjoenderspreuk bewarre bleaun is, hawwe wy sels nije spreuken skreaun. Dat wie echt in geweldich proses,” fertelt Van Aalst.
It ferline nei it no
Nijdam: “De regisseur hie syn skript al klear. Op basis dêrfan hawwe wy sjoen watfoar tsjoendersspreuken der nedich wienen. Neist dy iene Aldfryske spreuk koenen wy ek noch ynspiraasje helje út eedformules dy’t oerlevere binne út it Aldfryske rjocht.” Neffens de ûndersikers spilet it lichem dêryn in belangrike rol. Han: “By it oproppen fan geasten waarden eartiids alle lichemsdielen fan in persoan beneamd. Byfoarbyld: ik rop dy oan by dyn holle, dyn bonken. Sa gie dat alle dielen fan it lichem by del.”
Seker foar Van Aalst, dy’t syn wittenskiplike karriêre noch mar krekt úteinset is, wie dit in prachtige opdracht: “Myn ynteresse lei al op dit mêd, dus dan is it fansels geweldich datst dyn kennis diele kinst en dat soks ek noch yn in film werom te sjen is. Ik fyn it prachtich hoe’t we mei wittenskip it ferline op kreative wize nei it no bringe kinne.”
| Gung ut gāst mith al thīnre machte fon there herte tō thā blōde fon tha blōde tō thā flaske fon thā flaske to thā felle Gung ut gāst mith al thīnre machte wese thet sō | Ga weg, geest, met al je kracht, van het hart, naar het bloed, van het bloed, naar het vlees, van het vlees, naar de huid Ga weg, geest, met al je kracht, Laat het zo zijn! |
Ynspiraasje út de Baseler Codex
Yn ‘Geestig’ is trouwens mear Frysk boarnemateriaal as ynspiraasje brûkt. Nijdam: “It tsjoendersboek dat yn de film te sjen is, is ynspirearre op it midsiuwsk Fryske hânskrift dat de Baseler Codex hjit. Dat leit yn in Switzersk argyf. It hat eartiids west fan de Fryske midsiuwske geastlike Bernardus Roordahuzum, ôfkomstich fan Reduzum. Dat boek is digitaal beskikber en koe sadwaande brûkt wurde.”
Wat regisseur Ivo van Aart oanbelanget wurket er faker gear mei saakkundigen: “Het is belangrijk om erbij te zeggen dat deze film fictie is. Dus vanuit wetenschappelijk oogpunt gaan we losjes met de toverspreuken om. Niet uit minachting voor de wetenschap, maar een film moet natuurlijk ook geloofwaardig overkomen. Daarom is hoofdrolspeelster Quinn haar uitspraak van de Oudfriese toverspreuken ook niet altijd perfect. Juist omdat ze geen idee heeft hoe ze de woorden moet uitspreken.”
De film ‘Geestig’ is de hiele moanne (online) te sjen op NPO-Start. Op sneon 28 febrewaris is de film te sjen op NPO 1.