Fryske Akademy maakt Oudfriese toverteksten voor NPO-speelfilm 'Geestig'

Regisseur Ivo van Aart vertelt over zijn nieuwste film: “’Geestig’ gaat over de levenslustige studente Anna, die met volle teugen geniet van haar wilde jaren ’70 – leven. Ze overlijdt in een grote woningbrand. Ze accepteert haar dood niet en haar geest blijft ronddwalen. Vijftig jaar later wordt de woning verbouwd tot studentenhuis, waar de vrolijke Quinn (19) komt te wonen."

"Quinn vermoedt dat het in huis spookt. Samen met haar vriendengroep houdt ze daarom een seance: een bijeenkomst om geesten op te roepen. Hierbij gebruiken ze het Oudfriese toverspreukenboek van Quinn haar beppe, oma. Anna wordt hierdoor in Quinns lichaam gezogen en krijgt zo haar begeerde tweede kans op leven, maar al snel merkt ze dat de generatieverschillen erg groot zijn. De wereld is dusdanig veranderd, dat ontmaskering om de hoek loert.”

Friese roots

Regisseur Van Aart, die zelf in Brabant is opgegroeid, heeft een grote passie voor regio's. “In het oorspronkelijke script had ik hoofdrolspeler Quinn Scandinavische wortels toegeschreven. Maar toen ik me verdiepte in de Noordzeecultuur, vond ik een kaartje waar Friesland ook op stond. Toen besefte ik dat Scandinavië en Friesland veel interessante culturele overeenkomsten hebben. Zo ontstond het idee om Quinn Friese wortels te geven.”

Zijn zoektocht naar de Oudfriese geschiedenis bracht hem bij de Fryske Akademy en zodoende ook bij Tresoar. “In het archief van Tresoar heb ik samen met Han en Ewoud en met mijn Friese vriendin, een aantal hele oude, voornamelijk medische boekjes bekeken. Er stonden ook medische recepten en spreuken in, bijvoorbeeld hoe je wormen toespreekt om iemands lichaam te verlaten. Han en Ewoud hebben dergelijke teksten gebruikt in het creatieve proces om nieuwe Oudfriese toverspreuken te bedenken. Wormen werden bijvoorbeeld vervangen door kwade geesten.”
 

Oudfrisist Han Nijdam en historicus Ewoud van Aalst van de Fryske Akademy waren positief verrast toen ze het verzoek van de filmmaker kregen en pakten het vol enthousiasme op. Nijdam: “ Ik had in 2001 al eens onderzoek gedaan naar tovenarij in de Friese geschiedenis en zodoende ook in de Oudfriese overlevering. Er is één Oudfriese spreuk overgeleverd om bloed te stelpen. Maar door dit onderzoek wist ik ook al iets over tovenarij in Friesland in latere tijd: de duivelbanners en de paar magische manuscripten uit de moderne tijd. Al dat materiaal hebben wij behaald bij het zoeken naar goede spreuken voor Ivo."

Hij vroeg ook zijn collega Ewoud van Aalst, die sinds 2025 bij de Fryske Akademy werkt, om mee te denken. “ Voor mijn bachelorscriptie Geschiedenis had ik heel toevallig onderzoek gedaan naar Oudgermaanse toverspreuken en daar tegenover Historiek ook een artikel geschreven. Zodoende wist ik al het een en ander van het materiaal dat bewaard is gebleven in het Oudhoogduits en het Aldsaksisch. Toen bleek dat er maar één Oudfriese toverspreuk bewaard is gebleven, hebben we zelfs nieuwe spreuken geschreven. Dat was echt een geweldig proces, " vertelt Van Aalst.

Het verleden naar het heden

Nijdam: “De regisseur had zijn script al klaar. Op basis daarvan hebben we gezien wat voor toverspreuken er nodig waren. Naast die ene Oudfriese spreuk konden we ook nog inspiratie halen uit vroegere eedformules die overgeleverd zijn uit het Oudfriese recht.” Volgens de onderzoekers speelt het lichaam daarin een belangrijke rol. Nijdam: ”Bij het oproepen van geesten werden vroeger alle lichaamsdelen van een persoon benoemd. Bijvoorbeeld: ik roep je aan bij je hoofd, je botten. Zo ging dat alle delen van het lichaam langs." 

Zeker voor Van Aalst, die zijn wetenschappelijke carrière nog maar net is begonnen, was dit een prachtige opdracht:" Mijn interesse lag al op dit gebied, dus dan is het natuurlijk geweldig dat je kennis kunt delen en dat zoiets ook nog in een film terug te zien is. Ik vind het prachtig hoe we met wetenschap het verleden op creatieve wijze naar het nu kunnen brengen."

In 'Geestig' is trouwens meer Fries bronmateriaal als inspiratie gebruikt. Nijdam: "Het toverboek dat in de film te zien is, is geïnspireerd op het middeleeuws Friese handschrift dat de Baseler Codex heet. Dat ligt in een Zwitsers archief. Het was destijds van de Friese middeleeuwse geestelijke Bernardus Roordahuzum, afkomstig uit Reduzum. Dat boek is digitaal beschikbaar en kon zodoende worden gebruikt. ' 

Wat regisseur Ivo van Aart betreft werkt hij vaker samen met deskundigen: “Het is belangrijk om erbij te zeggen dat deze film fictie is. Dus vanuit wetenschappelijk oogpunt gaan we losjes met de toverspreuken om. Niet uit minachting voor de wetenschap, maar een film moet natuurlijk ook geloofwaardig overkomen. Daarom is hoofdrolspeelster Quinn haar uitspraak van de Oudfriese toverspreuken ook niet altijd perfect. Juist omdat ze geen idee heeft hoe ze de woorden moet verlenen.' 

De film ' Geestig ' is de hele maand (online) te zien op NPO-Start. Op zaterdag 28 februari is de film te zien op NPO3 om 22.00 uur.