Lezing Marco Bakker: ‘De veenontginningen van de ijzertijd en Romeinse tijd in Friesland'

Over de lezing

De Friese veenontginningen begonnen al in de 4e eeuw v.Chr. en waren vooral bedoeld om landbouw mogelijk te maken. Dat blijkt uit promotieonderzoek van Marco Bakker. Zijn onderzoek laat zien dat deze vroege ingrepen in het landschap uiteindelijk niet duurzaam waren en leidden tot het verlaten van nederzettingen – die later toch weer bewoonbaar werden.

Uit archeologische waarnemingen was bekend dat al enkele eeuwen voor het begin van de jaartelling delen van de Friese venen vanuit de kwelders door terpbewoners werden ontgonnen. Uit kleinschalige opgravingen werd echter vooral duidelijk dat er nog weinig met zekerheid gezegd kon worden over dit fenomeen. Marco Bakker wilde met zijn onderzoek daarom meer inzicht krijgen in deze vroegste Friese veenontginningen. Zijn onderzoek levert tal van nieuwe inzichten op over deze ontginningen.

Een van de belangrijkste inzichten is dat de drijfveer achter deze ontginningen het creëren van een agrarisch cultuurlandschap was. Andere activiteiten, zoals turfwinning, waren van secundair belang. Een ander belangrijk inzicht is dat deze ontginningen allesbehalve duurzaam waren. De ontwatering door sloten veroorzaakte bodemdaling. Daardoor werden de ontgonnen landen steeds natter. Dit dwong de bewoners uiteindelijk om nieuw veen te ontginnen en hun nederzettingen te verplaatsen. 

Interessant is dat de verlaten ontginningen geleidelijk weer ophoogden, vooral door afzetting van zeeklei. Hierdoor herstelde de balans zich enigszins en werden ze over tijd weer geschikt voor bewoning, wat dan ook wel gebeurde. Uit het onderzoek blijkt verder dat het einde van deze ontginningen aansluit bij de bevolkingsafname in het terpengebied van de 3e en vroege 4e eeuw n.C.

Marco Bakker is op 22 januari 2026 aan de Rijksuniversiteit Groningen gepromoveerd op dit onderzoek met de dissertatie ‘Peat reclamations of the Pre-Roman Iron Age and Roman Iron Age in Friesland (The Netherlands): habitation, drainage and agriculture in a dynamic landscape’. 

Datum: dinsdag 3 februari 
Plaats: Tresoar, Boterhoek, Leeuwarden 
Tijd: 19:45 uur 
Entree: gratis

Over het Archeologisch Werkverband

Het Archeologisch Werkverband van de Fryske Akademy wil amateurarcheologen in Friesland samenbrengen en archeologisch onderzoek in de provincie ondersteunen. Door het organiseren van lezingen, cursussen, praktische opdrachten en excursies probeert de Archeologische Vereniging de kennis van haar leden over archeologie te vergroten. Dit kan bijdragen aan een meer betekenisvolle benadering van de hobby. Een andere aantrekkelijke activiteit is dat leden kunnen deelnemen aan opgravingen onder leiding van bevoegde instanties.

Iedereen is welkom op de bijeenkomsten. U kunt natuurlijk ook lid worden. Iedereen die de Fryske Akademy steunt (€25 per jaar) kan gratis lid worden van een werkverband (of meerdere werkverbanden). Zo blijft u altijd op de hoogte. 

De laatste activiteit van het Archeologisch Werkverband in de periode 2025-2026 is:

• Lezing: donderdag 16-04-2026