Oudste beschrijving Walhalla in tekst over Friese koning Redbad

De onderbouwing van deze conclusie is te vinden in het hoofdstuk ‘Sacral Kingship: A Song of Redbad and Woden’, in de nieuwe, nog te verschijnen wetenschappelijke bundel Redbad, King of the Frisians: New Perspectives on Kingship in Early Medieval Frisia and the Development of a Coastal Identity. Onderzoekers Han Nijdam, Ewoud van Aalst, Petter Jensen, Arjan Sterken en Hilbert Vinkenoog betogen dat het verhaal over koning Redbads mislukte doop en zijn droomvisioen in Vita Wulframni, de resten bewaren van een ‘Lied van Redbad en Woden’, vermoedelijk afkomstig uit Oost-Friesland. Tot nu toe dateerde de oudst bekende beschrijving van het Walhalla, volgens de Noordse mythologie een hemel voor strijders, uit de negende eeuw.

Sterfbedvisioen 

Oudfrisist en historisch-antropoloog Han Nijdam van de Fryske Akademy vond in de Latijnse tekst meerdere aanwijzingen dat de maker voorchristelijk Fries verhalend materiaal heeft opgenomen en herwerkt, dat aannemelijk is afgeleid van een mondeling overgeleverd lied of heldenverhaal waarin koning Redbad en de god Woden centraal stonden. Het gaat over hoe de oude en zieke koning Redbad twijfelt of hij zich zal laten dopen, in een tijd waarin het christendom in Frisia terrein wint op het voorchristelijke geloof. In Redbads droom verschijnt zijn god Woden, die hem aanspoort zijn geloof niet op te geven en hem een schitterend hiernamaals belooft. Nijdam en zijn collega’s vermoeden dat het lied afkomstig is uit Oost-Friesland, dat destijds nog niet veroverd was door de Franken.

De aanwijzingen werpen ook nieuw licht op het bekendste Redbad-verhaal: de legende waarin de koning zijn voet terugtrekt uit het doopvont. In de Vita Wulframni, de christelijk gekleurde levensbeschrijving van de heilige Wulfram, volgt het hoofdstuk over Redbads droom ná het hoofdstuk over de mislukte doop, en dat lijkt niet logisch. Han Nijdam: "Als we de twee hoofdstukken in de Vita Wulframni zien als de christelijke versie van een oorspronkelijk lied over Redbad en Woden, dan valt alles op zijn plek. In het oorspronkelijke lied, dat in de tweede helft van de achtste eeuw de ronde deed in het nog ongekerstende deel van Frisia, komt eerst de droom over Woden en pas daarna het verhaal over de mislukte doop. Redbad wist dan al wat Woden hem na zijn dood in het vooruitzicht had gesteld, en kon met vertrouwen zijn voet uit het doopvont terugtrekken."

Onderzoekers Hilbert Vinkenoog en Petter Jensen vergeleken het gereconstrueerde lied met Oudnoorse poëtische bronnen waarin dromen, Woden (Odin) en Walhalla een rol spelen. Die vergelijking versterkt het beeld dat het Friese verhaal over Redbad en Woden aansluit bij een bredere, gedeelde Noordse traditie rond dit soort sterfbedvisioenen.

Naast de ontdekking rond Walhalla, tekent het onderzoek een genuanceerder beeld van het Friese koningschap. Waar Redbad doorgaans vanuit christelijk-Frankisch perspectief is bestudeerd, is dit onderzoek voor het eerst vanuit comparatief Germaans perspectief uitgevoerd, met gebruikmaking van bronnen uit onder meer Scandinavië. Daaruit blijkt dat Redbad optrad als een sacrale koning die voorging in rituelen en offers. Ook blijkt het Friese rijk, dat zich op zijn hoogtepunt uitstrekte van de Belgische kust tot Denemarken en tot in het rivierengebied bij Utrecht, te hebben bestaan uit een netwerk van regionale leiders die Redbad als overkoning erkenden. Samen vormden zij een macht waar ook de Franken rekening mee moesten houden.

Deze inzichten vormen mede de basis voor de tentoonstelling Redbad: de legendarische koning, die vanaf 5 september 2026 koning Redbad neerzet als overkoning van Frisia — inclusief een Walhalla-scène die in de laatste zaal van de tentoonstelling centraal staat. Onderzoekers wijzen erop dat dit soort inzichten over Fryslâns vroegste geschiedenis relatief laat naar boven komt, mede omdat er over deze periode weinig geschreven bronnen bewaard zijn gebleven. Door internationale samenwerking en digitalisering van bronnen die al bekend zijn, proberen onderzoekers de achterstand nu actief in te halen.

Publicatie en toegang

De open access versie van het Engelstalige boek Redbad, King of the Frisians: New Perspectives on Kingship in Early Medieval Frisia and the Development of a Coastal Identity verschijnt in februari 2027 en is dan gratis online beschikbaar. Wie de voorkeur geeft aan een fysiek exemplaar kan tegen die tijd gebruikmaken van print-on-demand via Brepols Publishers.

Het Europese subsidieprogramma ‘Interreg VI Deutschland-Nederland’ heeft twee miljoen euro vrijgemaakt voor de realisatie van het tentoonstellingsproject REDBAD. De middeleeuwse Friese koning Redbad staat in 2026 centraal in grootschalige tentoonstellingen in Leeuwarden en Emden (Duitsland), educatieprogramma's in beide landen, een wetenschappelijke publicatie, een publieksboek en een ‘role playing game’. Co-financiers zijn de provincies Fryslân en Groningen en de Niedersächsische Staatskanzlei.

De Fryske Akademy coördineert de wetenschappelijke bundel, die uitgebracht zal worden door Brepols Publishers. Andere partners in het REDBAD-project zijn, naast het Fries Museum, ook Ostfriesisches Landesmuseum Emden, Ostfriesische Landschaft, Learning Hub Friesland, Onderwijsinstelling Firda, Niedersächsisches Institut für historische Küstenforschung, Stichting Mythemakers en Rijksuniversiteit Groningen.

De tentoonstelling 'REDBAD: de legendarische koning' in het Fries Museum in Leeuwarden wordt een visueel spektakel: op zaterdag 5 september is de opening voor het grote publiek. Houd de website van het Fries Museum in de gaten voor meer informatie. De tentoonstelling is te zien tot en met 7 februari, daarna reist het door naar het Duitse Landesmuseum Emden.