Met vernieuwd HisGIS navigeren door het Nederland van 1832: achter ieder perceel een verhaal
Wat is HisGIS
HisGIS (Historisch Geografisch Informatiesysteem) werd ruim twintig jaar geleden gelanceerd bij de Fryske Akademy. Het doel was om het oudste kadaster (1812–1832) van Friesland en Noord-Nederland perceel voor perceel te digitaliseren en aanvullende historische en archeologische informatie perceel voor perceel op zo’n digitale kaart zichtbaar te maken.
Door verschillende datasets aan elkaar te koppelen – variërend van beroepen, middeleeuwse galgen en de ontwikkeling van pachtverhoudingen tot inkomen, sociale segregatie en mobiliteit in negentiende-eeuwse binnensteden – ontstaat een infrastructuur voor de analyse en presentatie van historische geografische gegevens voor Nederland, gebaseerd op de kleinste geografische eenheid: het perceel.
Voor de hele erfgoedsector
HisGIS.nl is relevant voor de gehele erfgoedsector: onderzoekers, archeologen, beleidsmakers, musea en archieven, lokale heemkundeverenigingen en TimeMachine-projecten, het onderwijs en iedereen met interesse in de eigen buurt of familiegeschiedenis.
Maar wat kun je er eigenlijk mee doen? HisGIS kan je helpen bij onderzoek naar bijvoorbeeld:
- biodiversiteit en landschap: door negentiende-eeuwse kaarten te vergelijken met het huidige landgebruik, kunnen ecologen in kaart brengen hoe bossen, heidevelden en beken zich hebben ontwikkeld – cruciaal voor natuurbehoud en archeologisch onderzoek.
- sociaal-economische geschiedenis: welke wijken waren dichtbevolkt en arm, waar sloegen stedelijke pokkenepidemieën het hardst toe, en hoe kwamen sociale ongelijkheden tot uiting in wie welke grond bezat?
- genealogie en familiegeschiedenis: particulieren kunnen vanuit huis op hun eigen computer opzoeken welke huizen en akkers hun voorouders bezaten.
De basis van HisGIS
De basis van HisGIS ligt in het Kadaster van 1832, dat heel Nederland bestrijkt. Het ontwerp van HisGIS vloeit voort uit een project dat in 1988 door Hans Mol en Paul Noomen (Fryske Akademy) werd gestart: de Kadastrale en Pre-kadastrale Atlas van Friesland. Dit was een analoge uitgave, die tussen 1988 en 2003 in 17 delen verscheen.
In 1998 werd begonnen met het digitaliseren van de Friese delen van het kadaster van 1832, een project dat pas in 2005 werd voltooid. Vervolgens werden talrijke nieuwe kaarten en digitale informatielagen toegevoegd. De methodologie en het ontwerp van het digitale Friese HisGIS waren baanbrekend en gebaseerd op de technische mogelijkheden van die tijd. Tussen 2016 en 2019 werd begonnen met het opnieuw georefereren van de kaart uit 1832, zodat deze als basis kon dienen voor het kadaster van 1887. Het gehele proces van verfijningen leidde er uiteindelijk toe dat de kaart begin 2020 gereed was.
Andere provincies
Nadat de provincie Friesland met succes was gedigitaliseerd, werden de andere Nederlandse provincies benaderd door het HisGIS-projectteam van de Friese Academie. De provincie Groningen werd in 2010 als eerste in het HisGIS-systeem opgenomen, gevolgd door de andere provincies: Utrecht (2011), Overijssel (2012), Noord-Holland (2013), Drenthe (2016), Noord-Brabant (2017), Gelderland (2018), Limburg (2019), Zeeland (2020) en Zuid-Holland (2020).
Vanwege de groeiende belangstelling voor de ruimtelijke geesteswetenschappen werden het succes en het belang van HisGIS erkend door de KNAW, die in samenwerking met de Friese Academie voorstelde om HisGIS te integreren in een nationale digitale onderzoeksinfrastructuur. Aangezien HisGIS inmiddels door de uitbreiding naar alle provincies het onderzoeksbereik van de Friese Academie was ontgroeid, werd dit voorstel van harte verwelkomd.
Overdracht van HisGIS
Op 21 oktober 2024 ondertekenden de Friese Academie en het KNAW Humanities Cluster een samenwerkingsovereenkomst ter bevestiging van de integratie van het Historisch-Geografisch Informatiesysteem (HisGIS) in de nationale infrastructuur. De overeenkomst werd ondertekend door Leo Lucassen (directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, namens het KNAW-cluster Geesteswetenschappen) en Nelleke IJssennagger-van der Pluijm (directeur-bestuurder van de Fryske Akademy).
Met de overdracht van de HisGIS-gegevens, -software en -code aan de KNAW konden verdere stappen worden gezet om de infrastructuur in heel Nederland uit te rollen en zo te integreren in CLARIAH, de nationale onderzoeksinfrastructuur voor de geesteswetenschappen.
De kwaliteitsimpuls van HisGIS werd mede mogelijk gemaakt door financiering van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed/Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Gedragen door vrijwilligers
De website HisGIS.nl zou niet bestaan zonder de tomeloze inzet van vrijwilligers. Dankzij de financiering is de ondersteuning van vrijwilligers geïntensiveerd en is er meer ruimte gekomen voor onderlinge kennisdeling, zowel tijdens de jaarlijkse vrijwilligersbijeenkomst als doorlopend via online video- en chatkanalen. Veel nieuwe vrijwilligers hebben inmiddels hun weg naar het project gevonden. HisGIS zoekt nog actief nieuwe mensen om de kwaliteit van de data te verbeteren en nieuwe data toe te voegen. Geïnteresseerden kunnen zich aanmelden via de website.