Mijlpaal voor Online Nederlands-Fries Woordenboek
Dit artikel stond eerder in ons ledenblad Ut de Smidte (Simmer 2026)
Hindrik, eerst maar de meest voor de hand liggende vraag: wat bedoelen jullie met 'lemma'?
Hindrik Sijens: “Een lemma is een trefwoord, maar ook het hele artikel dat erbij hoort. Als we zeggen dat we een lemma online hebben gezet, dan bedoelen we het trefwoord met de vertaling, voorbeelden en taaleigen, zoals uitdrukkingen en zegswijzen.”
En nu deze mijlpaal, gefeliciteerd! Maar hoe groot is dit eigenlijk?
“Het grote Woordenboek van de Friese Taal (WFT) bestaat uit 25 delen en daar zitten zo'n 125.000 lemma's in. Het ONFW zit nu op 75.000 lemma's, het Fries Handwoordenboek op 70.000. Het online woordenboek is dus het tweede grootste Friese woordenboek. En er moeten nog zo'n 10.000 echt gangbare, frequente Nederlandse woorden bij, dus we zullen op z'n minst op 85.000 uitkomen. Nu we te maken hebben met digitale opslag, speelt het geen enkele rol meer hoe groot het woordenboek wordt. We zijn niet meer gebonden aan een aantal bladzijden.”
Maar jullie komen niet uit op die 125.000 die in het papieren woordenboek staan?
“Nee. Het grote papieren Woordenboek van de Friese Taal is echt een beschrijving van de Friese taal tussen 1800 en 1975. Wat we nu doen, is een gebruikswoordenboek maken, wat moet helpen om Fries te schrijven. Dit ONFW is voor Nederlandssprekenden die een Fries woord willen weten, maar ook voor Friestaligen die denken: 'hoe schrijf ik dat ook alweer?' Dan zoeken ze een Nederlands woord op om bij het Fries uit te komen.”
Hoe bewerkelijk is het om zo'n online lemma te maken?
“Dat kan heel bewerkelijk zijn. Ik had vanochtend het woord 'smaakvol 'in het Nederlands. Daar zit je langer over na te denken dan over een woord als 'tafelpoot', dan ben je bij wijze van spreken in een minuut klaar. Bij ‘smaakvol’ zoek je eerst uit wat dat in het Fries kan zijn, wat de context is, waar het woord in gebruikt wordt en ook of er bepaalde verbindingen of patronen in het Nederlands zijn, zoals 'smaakvol gekleed gaan'.”
“De vertaling van een woord als 'hand/hân' is heel makkelijk. Maar voor zegswijzen of combinaties als ‘iets in de hand houden’ of ‘de hand erachter krijgen’ moeten ook goede Friese vertalingen komen. Bij een woord als ‘hand’ zijn een heleboel verbindingen, zegswijzen en spreekwoorden te vinden. Daar kun je dan dagenlang mee bezig zijn. Gelukkig zijn we hier met allemaal moedertaalsprekers en kunnen we zoeken in oude woordenboeken en in de Taaldatabank. Dat is een database met gedigitaliseerde Friese teksten uit de 19e en 20e eeuw, met een omvang van ongeveer 25 miljoen woorden. Daar kunnen we woorden in opzoeken om te kijken in welke combinatie met andere woorden zo'n woord vaak gebruikt wordt.”
Wat was het 75.000e woord?
Lachend: “Dat weet ik eigenlijk niet meer! We zijn ook alweer heel wat woorden verder. Maar als ik in ons redactiesysteem kijk naar de datum dat we de mijlpaal hebben gehaald, dan zou ik zeggen: 'allerergst'. Dat is vertaald naar 'alderslimst'.”
En dat stond er nog niet in?
“Nee dus. We hebben een lijst van 150.000 Nederlandse woorden en hun frequentie. Die lijst werken we af. Woorden als 'badpak', 'afgrijselijk' en 'berouw' worden vaak gebruikt, dus die moeten beslist in het online woordenboek. Maar echt gaten zitten nu niet in Frysker.nl. Het is zo dat het ONFW in de zoekfunctie van Frysker opgenomen is, maar daar zit ook het gedigitaliseerde Nederlands-Fries Woordenboek uit 1985 in. Daardoor is 'berouw' al wel te vinden via de zoekbalk van Frysker, maar zodra wij het bewerkt hebben, vervangt onze nieuwe invoer de oude beschrijving.”
Dus 'alderslimst' stond wel in Frysker, maar nu in een nieuw jasje?
“Precies. Wij, dat zijn Janneke Spoelstra, Louw Biesma, Johan van der Zwaag, Willem Visser en ik, proberen gebruikers gangbaar Fries te geven, maar tegelijk ook de rijkdom van het Fries te laten zien met nieuwe en oudere woorden, zodat mensen ook iets te kiezen hebben. We zouden heel voorschrijvend kunnen zijn en zeggen dat we Hollandismen niet opnemen, maar we kunnen ook zeggen dat het Fries een levende taal is. Waar ligt de grens? We willen allemaal graag de Friese taal overeind houden.”
