Spring naar hoofd-inhoud

Macht, bezit en ruimte in Friesland

Centraal in dit onderzoeksthema staat de lange termijnontwikkeling van de bezits- en machtsverhoudingen in de Friese landen tussen Vlie en Eems.

Met dit onderzoeksthema wordt nagegaan hoe men in middeleeuws Friesland een in tal van opzichten bijzondere communale autonomie (de bekende Friese vrijheid) wist te verwerven en deze, na de 16de-eeuwse periode onder Saksisch en Habsburgs vorstengezag, ten tijde van de Republiek opnieuw in soevereine gewesten gestalte gaf. Dat gebeurt door het doen uitvoeren van deelonderzoeken en editieprojecten waarin met behulp van alle beschikbare bronnen en methoden het boerderijen- en huizenbezit van de belangrijkste machtspartijen (kerk, adel, vrije boeren en stadspatriciaat) ruimtelijk wordt gereconstrueerd en in kaart gebracht. 

Achterliggende oogmerk is de sociaal-economische achtergrond van de rijke maar relatief egalitaire basisstructuur van de Friese samenleving te achterhalen. Afhankelijk van de deelthema’s worden vergelijkenderwijs daartoe ook de aan Friesland grenzende gebieden in de beschouwing betrokken. 

 

 

Projectleider prof.dr. Hans Mol op zijn werkkamer. Foto: Traci White

Onderzoeksdoelen

De komende jaren richten we ons op het verwerven van inzicht in:

  • Het ontstaan van formatieve nederzettingsstructuren (hoofdorpen, kerken en boerderijen) in het terpengebied in de 10e en 11e eeuw;
  • De relatie tussen kloosters en maatschappij in middeleeuws Fryslân en Groningen tussen de 12e en 16e eeuw;
  • De fasering en opzet van de grote ontginningen in veengebieden van Zuid-Fryslân en aangrenzende gebieden;
  • De verhouding tussen de adel en de stand der eigenerfde boeren als dragers van het communale bestuur in Westerlauwers Friesland tot circa 1500;
  • De communale autonomie en het functioneren van de militaire zelfweerbaarheid in de late middeleeuwen en vroege 16e eeuw;
  • De continuïteit en discontinuïteit van huizen en huisnummers in de Friese steden 1750-1900 voor de bouw van een urbane historische GIS-infrastructuur.

 

 

Lopende projecten

Het onderzoeksthema omvat zowel een inhoudelijk programma als een traject voor de uitbouw van een complex historisch-geografisch informatiesysteem. De looptijd van beide trajecten is vijf jaar (2016-2020).

Het traject voor de uitbouw van de complexe HISGIS-database bestaat uit een hele reeks samenhangende deelprojecten. Allereerst is er het streven het 1832-GIS als basisstructuur, dat nu de provincies Fryslân, Groningen, Overijssel, Drenthe (gedeeltelijk), Utrecht en een aantal Hollandse steden omvat, uit te ‘rollen’ voor de rest van Nederland, zodat er een uniform, coherent en integer platform ontstaat. In het kader daarvan worden per streek op relatief korte termijn afzonderlijke projecten uitgevoerd voor:

  • HisGIS Drenthe (medio 2016),
  • HisGIS Gelderland (medio 2017),
  • HisGIS Den Bosch/Hart van Brabant (eind 2016) en
  • HisGIS Nederlandse steden (eind 2016), die weer door andere kunnen worden opgevolgd.

Daarnaast is er het grote, door de Provincie Fryslân gesubsidieerde erfgoeddigitaliseringsproject:

  • Friesland 1750-1900: personen en percelen (2015-2019), dat uit twee deelprojecten bestaat:bevolkingsgegevens Friese steden 1750-1900 en het kadaster van 1879-1887. De resultaten ervan, in de vorm van een uitgebreide, per perceel en huis gestructureerde database zullen in HisGIS Fryslân worden opgenomen.